İÇ DENETİM VE ÇALIŞMA KAĞITLARI

29.10.2025

 

1. Çalışma Kağıdı Nedir?

Uluslararası Standartların Terimler Sözlüğü kısmında [1] çalışma kağıdı bir denetim görevinin planlama ve icra edilmesi safhalarına atıf yapılmakta ve o süreçlerdeki belgeleme olarak tanımlanmaktadır.

 

 

İç denetim faaliyeti ile ilgili herhangi bir seviyedeki iç denetçinin yürüttüğü bir görev sırasında temin ettiği ve/veya oluşturduğu; denetçinin vardığı kanaate esas teşkil eden, başka bir kişinin de incelediği zaman denetçi ile aynı kanaate kolaylıkla varabileceği esasta hazırlanmış, incelenen hususla ilişkisi rahatlıkla kurulabilen, objektif ve güvenilir verileri içeren belge/bilgiler olarak tanımlanabilir. Bu tanımda çalışma kağıdının taşımasında fayda olabileceği değerlendirilen unsurlara da yer verilmiştir.

Yapılan tanımlamadan hareketle çalışma kağıtlarının temel nitelikleri:

  • Denetim faaliyetiyle ilgili olarak oluşturulan/elde edilen,

  • Güvenilir kaynaklardan ve sağlıklı bir raporlama sisteminden elde edilen,

  • Objektiflik gözetilerek hazırlanmış,

  • Denetim amacına uygun miktarda bilgi ve verilerden oluşan,

  • Denetim faaliyeti ile ilgili yürütülen çalışmalardaki süreçlerin hangi aşamasında (ön inceleme, denetim, denetim sonrası vb.) olursa olsun edinilerek kaydedilmiş olan,

  • Denetçi ile ilgili bilgi içeren veya denetim yazılımı kullanılıyorsa denetimi yapan hangi denetçinin yüklediğine/değiştirdiğine ilişkin kayıtların sistemsel olarak tutulduğu,

  • Denetçinin ulaştığı kanaati içeren,

  • Bu kanaate ulaşılan yolu bir başkasının da kolaylıkla izleyebildiği ve aynı sonuca ulaşabildiği,

  • İncelenen konu ya da konu başlığı ile ilgisi kolaylıkla kurulabilen bunun için referanslandırılmış ve yeterli açıklıkta isimlendirilmiş olan,

  • Üzerinde yer alan işaretleme, renklendirme vb. denetçi tarafından konan simgelerin detaylarıyla tanımlandığı,

  • Kullanılan teknik ya da herkesin aşina olmadığı ifadelerin tanımlanmış olduğu,

  • Kanıt niteliğine haiz her türlü dijital ya da basılı bilgi ve belgeler olarak belirtilebilir.

 

2. Çalışma Kağıdının Önemi

Çalışma kağıdı denetimin amacına uygun biçimde, denetçinin görev prosedürlerindeki adımları uygulayarak yaptığı çalışmayı ve ulaştığı sonuçları ortaya koymaktadır. Güvenilir kaynaklardan (güvenilir raporlama alt yapısı vb.) elde edilen verilerle oluşturulan çalışma kağıtları, denetçinin objektifliği açısından da anlamlıdır.

 

Çalışma kağıtları, denetlenen veya denetlenmeyen diğer bölümler tarafından bir takım karar ya da aksiyona yönelik işlemler için talep edilebilmektedir [2]. Bu nedenle oluşturulmasında özenli olunması faydalıdır.

 

3. Çalışma Kağıdının Kontrolü ve Onayı

Çalışma kağıtlarının kontrolü ve onaylanması denetim sürecinde faydalı bulunan bir diğer alt faaliyettir. Denetim faaliyetinin amaca uygunluğunun sağlanması açısından önemli olan bu gözetim faaliyeti, birden fazla alanda da bir takım katkılar sağlayabilmektedir.

 

Örneğin çalışma kağıtlarının kontrol ve onay sürecinin iyi işletilmesi ve çalışma kağıtlarını oluşturan denetçilere geri bildirimde bulunulması, denetçilerin gelişimi açısından değerlidir.

 

Bu kontrol ve onay sürecinin bir diğer katkısı ise çalışma kağıtlarının yeknesaklığının sağlanabilmesi olacaktır. Her bir çalışma kağıdının, özellikle de soft ortamda olanların, birbiri ile aynı olması çeşitli bakımlardan zor olsa da sahip olunan niteliklerde (referanslandırma, dosyanın isimlendirilmesi, kullanılan renklerin anlamları, çalışma kağıdının içindeki verilerin sınıflandırılmasındaki yaklaşımlar, yazım şekil ve türleri, çalışma sayfası prensipleri vb.) müşterek bir yapının ortaya konması söz konusu olabilecektir.

 

4. İyi Bir Çalışma Kağıdının Başlıca Özellikleri

İyi bir çalışma kağıdının bir çok niteliği bulunmakla birlikte, temelde şu özellikleri taşıyacağı belirtilebilir:

 

  • Görevin amacını (test edilen kontrolü ve bu kontrolün testine ilişkin detayları), görevin amacına ulaşmak için izlenen adımların (yapılan çalışmanın) ne olduğunu belirtmesi,

  • Bu çalışma kapsamında hangi dönemin kapsama alındığı ve bu dönemden kaç adet veri seçildiği, örneklem metodunun ne olduğu vb. detayların yer alması,

  • Veriler içinde bir sınıflandırma yapıldıysa bunun esaslarının ne olduğunun açıklanması,

  • Verilerin değerlendirilmesinde herhangi bir varsayım, yaklaşım, prensip, hesaplama vb. izlendiyse bunun ne olduğuna dair açıklamaların bulunması,

  • Denetçinin ulaştığı sonuca, denetçinin izlediği yolun rahatlıkla takip edilerek varılabileceği biçimde oluşturulması ve her hususun yerli yerinde, detaylıca açıklanması.

 

5. Çalışma Kağıdı Türleri

Kanaatimizce denetimin icrasının öncesini/sonrasını da kapsar şekilde edinilen ilgili her türlü bilgi/belgenin çalışma kağıdı olarak kaydedilmesinde fayda olacaktır. Örneğin politika, prosedür, talimat, görev tanımları, süreç akış şemaları, şirket içi e-posta ile iletilen yönergeler vb. belgelerden, şirket içi yazılımlardan alınan raporlar, şirket dışı taraflardan temin edilen belgelere, denetlenen ile kurulan iletişimden denetim raporuna kadar bir çok bilgi ve belge çalışma kağıtları arasında sayılabilir [3].

 

Son 10 -15 yılda yaygınlaşan denetim yazılımı kullanımı ile yazılım içindeki modüllerin çalışma belgelerini oluşturabilen, düzenleyebilen ve kaydedebilen özellikler içerdiği bilinmektedir. Bu programların çalışma kağıtlarını oluşturma, derleyip, toparlama ve kaydetme fonksiyonları faydalı olabilmektedir.

 

6. Mesleki Mevzuatta Çalışma Kağıtları ile İlgili Hususlar

İç denetim çalışma kağıtları ile ilgili olarak yenilenen Uluslararası İç Denetim Standartları kapsamında “uyum kanıtı” olarak belirtilen kısımlarda çalışma kağıtlarının örneklerine yer verilmektedir [4].

 

5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na dayanılarak çıkarılan İç Denetçilerin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik’te [5] de “Denetimin gözetimi faaliyeti” kısmında çalışma kağıtlarının gözetimi ile ilgili hususlara değinilmektedir. Yine “denetimin yürütülmesi” ve “raporlama ilkeleri” kısımlarında da değinilmektedir.

 

Kamu İç Denetim Rehberinde [6] bir çok kısımda değinilmekle birlikte, Ek-1 kısmında çalışma kağıtlarına özel bir alan ayrılarak detaylı şekilde anlatımda bulunulduğu görülmektedir. Yine bu kısımda çalışma kağıtlarıyla ilgili temel ilkelere ve faydalı detaylara yer verilmektedir.

 

7. Çalışma Kağıtlarındaki Yaygın Hatalar

Çalışma kağıtlarında genel olarak aşağıdaki hatalara rastlanabilmektedir:

  • Yetersiz açıklamaların bulunması,

  • Hesaplamaların takip edilemeyecek şekilde oluşturulması,

  • Çalışma kağıtlarında denetçi tarafından kullanılan sembol ve renklendirmelerin anlamlarının çalışma kağıdında bulunmaması,

  • Çalışma kağıtlarının hangi kontrolün hangi testine ilişkin olduğunun anlaşılamaması (referanslandırılmamış çalışma kağıtlarının varlığı),

  • Aşırı teknik tabir kullanımı ancak bunların ilgili çalışma kağıdında tanımlanmamış olması,

  • Seçilen yol, yöntemin açıklanmaması, yapılan varsayımların belirtilmemesi,

  • Soft ortamdaki çalışma kağıtlarının adlandırmalarına dikkat edilmemesi,

  • Yine soft ortamdaki çalışma kağıtlarının boyutlarının hesaba katılmadan bu belgeler üzerindeki gereksiz renklendirme ve doldurmalar,

  • Belge şeklindeki çalışma kağıtlarının düzenli tutulmaması, numaralandırılmaması.

 

Buradaki örnek sayısı tabii ki artırılabilirse de genel olarak rastlanan hususlara değinilmesi yeterli görülmüştür.

 

8. Sonuç

Çalışma kağıtları iç denetim faaliyetinin ulaştığı sonuçları ispatlayan kanıtlardır. Bu nedenle doğru, özenli ve anlaşılır şekilde oluşturulmalıdır. İyi şekilde muhafaza edilmeli, erişimi konusunda kontrollere tabi olmalıdır. Bununla birlikte, iç denetim çalışma kağıtları farklı birimler tarafından da çeşitli amaçlarla talep edilebilir. Bu tür durumlarda talebin kaynağının ne olduğunun değerlendirilmesi İç Denetim Yöneticisi tarafından değerlendirilerek, paylaşım yapılıp yapılmaması kararı verilebilecektir. Bunun bilincinde olarak, iç denetçilerin, çalışmalarını, farklı bir departmanın da ihtiyaç duyabileceğini düşünerek açık ve anlaşılır nitelikte oluşturmaları faydalı olabilecektir.

 

Yine yukarıda dikkat çektiğimiz hataları içermeyen ve iç denetim ile ilgili yapılmış farklı ve çok daha geniş kapsamlı çalışmalarda (başta Uluslararası İç Denetim Standartları olmak üzere) belirtilmiş prensiplerin izlenmesi ile oluşturulacak çalışma kağıtları, iç denetimin amacına ulaşmasında; objektif ve bağımsız niteliği ile katma değer sağlayan yapısını sürdürmesinde olumlu katkı sağlayabilecektir.

Saygılarımızla.

 

DİPNOT ve KAYNAKLAR

 

[1] Daha geniş bilgi için lütfen bakınız, The Institute of Internal Auditors, Uluslararası İç Denetim Standartları, Çev: Türkiye İç Denetim Enstitüsü, 9 Ocak 2024, s.10.

 

 

[2] Bu yazıdaki yaklaşımımız İç Denetim kapsamındadır. Bağımsız denetim ya da eserdeki ismiyle Muhasebe Denetimi alanıyla ilgili farklı bir görüş için lütfen bakınız: Prof. Dr. Nejat BOZKURT, Muhasebe Denetimi, Alfa Yayınları, 5. Baskı, Mart 2010, İstanbul, s. 83.

 

 

[3] Çalışma kağıdı türlerini genel olarak belirtmeyi yeterli gördük. Detaylı bir liste için lütfen bakınız: Çetin ÖZBEK, İç Denetim: Kurumsal Yönetim, Risk Yönetimi, İç Kontrol, Türkiye İç Denetim Enstitüsü Yayınları, Yayın No:3, 2. Cilt, s. 969 - 970.

 

 

[4] The Institute of Internal Auditors, Uluslararası İç Denetim Standartları, Çev: Türkiye İç Denetim Enstitüsü, 9 Ocak 2024, s. 22 - 119.

 

 

[5] İç Denetçilerin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Karar Sayısı: 2006/10654 Resmi Gazete, Tarih: 12.07.2006, Sayı: 26226.

 

 

[6] İç Denetim Koordinasyon Kurulu, Kamu İç Denetim Rehberi, Ankara, Eylül 2013, https://ms.hmb.gov.tr/uploads/sites/23/2024/06/Kamu-Ic-Denetim-Rehberi.pdf, Erişim: 29.10.2025, s. 80.